اسید نیتریک

اسید نیتریک با نام لاتین Nitric Acid از سه عنصر اصلی آب، دی اکسید نیتروژن و اکسیژن تولید می شود؛ از این رو فرمول شیمیایی اسید نیتریک به صورت HNO3 می باشد.

اسید نیتریک با نام های دیگری نظیر جوهر شوره، تیزاب، نیترات هیدروژن، اسید ازته، ازوتیک اسید و اسید ازوتیک در صنعت شناخته می شود.

جرم مولی اسید نیتریک معادل ۶۳ گرم بر مول می باشد و به خوبی در آب حل می شود. از دیگر نکات مهم در رابطه با اسید نیتریک می توان به نقطه ذوب، جوش و انجماد این ترکیب اشاره کرد:

نقطه ذوب اسید نیتریک: ۴۱ درجه سانتی گراد

نقطه جوش اسید نیتریک: ۸۳ درجه سانتی گراد

نقطه انجماد اسید نیتریک: -۴۲ درجه سانتی گراد

 

اسید نیتریک چیست؟

اسید نیتریک(Nitric acid) یک اسید قوی و بسیار خورنده است که به گروه اسیدهای معدنی تعلق دارد و عمدتاً از طریق اکسیداسیون آمونیاک تولید می شود. این اسید معدنی، یک مایع بی رنگ است که دارای بوی تند و زننده ای می باشد و در صورت نگهداری طولانی مدت، می تواند  اکسیدهای نیتروژن را تجمع کند و به رنگ زرد تغییر یابد.

به اسید سیتریک در فارسی جوهر شوره نیز گفته می شود که دارای نام های دیگری مانند تیزاب، هیدروژن نیترات و اسید ازته نیز می باشد. همچنین دیگر نام پرکاربرد این ماده، آکوافورتیس(aquafortis) به معنای آب قوی است.

جوهر شوره در علم شیمی با فرمول شیمیایی HNO3 شناخته می شود که در ساختار آن اتم نیتروژن به یک گروه هیدروکسی و با پیوند های معادل به دو اتم باقی مانده اکسیژن، متصل است. ساختار شیمیایی این اسید معدنی شامل یک اتم نیتروژن، یک اتم هیدروژن و سه اتم اکسیژن می باشد.

ویژگی های فیزیکی و شیمیایی اسید نیتریک

اسید نیتریک اغلب به شکل بسیار غلیظ در دسترس است که جاذب رطوبت بوده و به شدت خورنده است. وزن مولکولی اسید نیتریک برابر با 63.013 گرم بر مول می باشد که تعداد اتم های سنگین در ساختار شیمیایی آن 4 است. انحلال پذیری این ماده در آب بسیار بالا است اما در حلال های آلی نظیر کلروفرم و بنزن، حلالیت مناسبی از خود نشان نمی دهد. این ماده کاملا امتزاج‌ پذیر است و چگالی آن برابر با 1.5129 گرم بر سانتی متر مکعب در دمای 20 درجه سانتی گراد می باشد.

اسید نیتریک از دسته اسید های تجزیه پذیر است که در اثر رطوبت و گرما تجزیه می شود و گازهای سمی اکسید نیتروژن و نیترات هیدروژن، از خود منتشر می کند. این اسید بسیار خورنده و سوزاننده است که به پلاستیک ها، لاستیک ها و پوشش ها آسیب وارد می کند. اگرچه این ماده از دسته اسید های بسیار قوی و سمی می باشد؛ اما ویژگی و خواص متفاوتی دارد که موجب شده است تا این ماده در صنایع مختلف کاربردی باشد.

مشخصات فنی، ویژگی های ظاهری و شیمیایی اسید نیتریک

نام محصول	اسید نیتریک
نام لاتین	Nitric acid
نام های دیگر	آکوا فورتیس روح نیترات او فورته نیترات هیدروژن اسید نیتریکوم
حالت فیزیکی	مایع
شکل فیزیکی	مایع شفاف
رنگ	بی رنگ
بو	تند و خفه کننده
شناسه کم اسپایدر	919
CAS number	7697-37-2
شناسه پاپ کم	944
فرمول شیمیایی	HNO3
جرم مولکولی	63.01  g/mol
چگالی (دانسیته)	1.5129 g/cm3
نقطه ذوب	-42 °C
نقطه جوش	81 °C
pKa	-1.4
انحلال پذیری در آب	کاملا امتزاج پذیر

خرید اسید نیتریک

برای خرید اسید نیتریک ایرانی می توانید با کارشناسان فروش شرکت بازرگانی کیمیا تجارت تات در تماس باشید. شرکت کیمیا تجارت تات این اسید را با خلوص 65 درصد به فروش می رساند. برای خرید این ماده شیمیایی و سایر مواد شیمیایی حتی مواد نادر و کمیاب با شرکت کیمیا تجارت تات در ارتباط مستقیم باشید.

قیمت خرید اسید نیتریک

قیمت اسید نیتریک در بازار خرید و فروش محصولات شیمیایی مدام در حال تغییر است و نمی توان قیمتی ثابت برای این محصول پرکاربرد صنعتی اعلام کرد.

از جمله پارامترهای تاثیر گذار بر روی قیمت اسید نیتریک می توان به قیمت روز ارز، حجم سفارش، میزان درصد خلوص ماده و سایر المان ها اشاره کرد؛ از این رو قیمت اسید نیتریک به صورت روزانه محاسبه می شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با قیمت اسید نیتریک و ثبت سفارش با شماره های 02166438647، 02166438406 و 02166567158 تماس بگیرید و با کارشناسان شرکت کیمیا تجارت تات در ارتباط باشید.

مشخصات و خواص  اسید نیتریک

اسید نیتریک به عنوان یک اسید معدنی، دارای خواص و ویژگی های متعددی می باشد که باعث کاربردی شدن این اسید، در صنایع مختلف شده است. ساختار شیمیایی منحصر به فرد آن، باعث حفظ کارایی آن شده است که در ادامه با تعدادی از خواص و ویژگی های اسید نیتریک آشنا خواهیم شد:

اسید نیتریک یک حلال پروتونی: اسید نیتریک یک حلال قطبی است که به عنوان حلال پروتونی نیز شناخته می شود. این حلال قابلیت اهدا و یا انتقال پروتون را در واکنش های شیمیایی از خود نشان داده که برای حل نمودن نمک ها و واکنش های اسیدی و بازی بسیار موثر است.

جوهر شوره یک عامل واکنشگر اصلی نیتراسیون: جوهرشوره به عنوان یک واکنشگر اصلی نیتراسیون شناخته شده است به طوری که با نفوذ بر فلزات، می تواند یک لایه زخیم بر روی آن ها تشکیل داده و از خوردگی و فرسایش آن ها تا حد بسیار بالایی جلوگیری کند.

اکسید کننده قوی: این اسید معدنی، یک عامل اکسید کننده و یک پذیرنده الکترون قوی است که می تواند به راحتی اکسیژن از دست دهد و در مقابل با سایر مواد واکنش نشان دهد. این ویژگی در اسید، باعث کاربرد آن در صنایع تولید سوخت به ویژه سوخت های موشکی شده است.

عامل یونیزاسیون: اسید نیتریک به عنوان یک اسید معدنی، می تواند در محلول های آبی به شکل کامل یونیزه شود و یون های هیدرونیوم را تشکیل دهد. یونیزاسیون اسید نیتریک باعث می شود که در محلول های آبی، یک اسیدی قوی تشکیل دهد و در تولید مواد مفنجره مورد استفاده قرار گیرد.

اسید نیتریک یک اسید بسیار خورنده: این حلال قطبی یکی از اسید های بسیار خورنده است که عمدتا به عنوان پیش ساز انواع ترکیبات نیتروژن به ویژه کودها مورد استفاده قرار می گیرد. این خاصیت ماده می تواند باعث واکنش پذیری بالای آن در ترکیبات شیمیایی دیگر به خصوص فلزات شود و ترکیباتی با ویژگی های جدید تولید کند.

نحوه تولید اسید نیتریک

یکی از فرایند های شیمیایی رایج در تولید اسید نیتریک که توسط یک شیمی دان آلمانی به نام یوهان رودولف گلابر کشف شده بود، گرم کردن نیترات پتاسیم به همراه اسید سولفوریک غلیظ بود که مدتی بعد به دلیل وجود اکسیژن در ترکیب ماده، برکنار شد.

اکنون روش اصلی در تولید اسید نیتریک، اکسیداسیون کاتالیزوری آمونیاک است که توسط ویلهلم استوالد در سال 1910 توسعه داده شد. در این روش گاز آمونیاک به شکل متوالی توسط هوا و اکسیژن در حضور کاتالیزور توری پلاتین به اکسید نیتریک و دی اکسیژن نیتروژن تبدیل می شود. سپس دی اکسید نیتروژن در آب جذب شده تا در طی فرایند، اسید نیتریک به دست آید. در نهایت محلول اسیدی به دست آمده را می توان از طریق تقطیر با اسید سولفوریک آبگیری و خالص سازی نمود.

گرید های اسید نیتریک

اسید نیتریک یک اسید معدنی و بسیار خورنده است که بر اساس درصد خلوص و میزان غلظت آن، به گرید های مختلفی طبقه بندی می شود. بر اساس میزان غلظت آن، این اسید عموما به چهار نوع طبقه بندی می شود که در ادامه به بررسی انواع گرید های اسید نیتریک خواهیم پرداخت:

اسید نیتریک معمولی یا رقیق

اسید نیتریک های معمولی اکثرا با غلظت های 52 الی 68 درصدی معرفی می شوند که از طریق فرآیند اوستوالد تولید می شود. این درصد از اسید نیتریک عموما در کاربرد های کشاورزی به خصوص تولید کودهای کشاورزی و برای تمیزکاری فلزات مورد استفاده قرار می گیرد.

اسید نیتریک دودزای قرمز

زمانی که میزان غلظت اسید نیتریک از 86 درصد بیشتر باشد، به آن اسید نیتریک دودزای قرمز گفته می شود. این نوع اسید نیتریک با اکسید نیتروژن همراه است که واکنش پذیری نسبتا بالایی دارد و خورنده می باشد. این نوع عموما در سوخت موشک ها کاربرد دارد.

اسید نیتریک دودزای سفید

اگر اسید نیتریک غلظت بالاتر از 98 درصد داشته باشد، به آن اسید نیتریک دودزای سفید گفته می شود که میزان سمیت و خوردگی در آن بیشتر از اسید نیتریک دودزای قرمز است و عموما در آزمایشگاه های پیشرفته برای واکنش های شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرد.

اسید نیتریک اکسید کننده

غلظت های بالاتر از 99 درصد، به عنوان اسید نیتریک های اکسید کننده معرفی می شوند که میزان سمیت و خوردگی در آن ها بسیار بالا است و اغلب به دلیل خطرات و عوارض بالای آن، مورد استفاده قرار نمی گیرد. این نوع اسید نیتریک اغلب برای کاربردهای حساس آزمایشگاهی مورد استفاده قرار می گیرد.

کاربرد اسید نیتریک

همانطور که در ادامه توضیح می دهیم، اسید نیتریک به عنوان یک اسید قوی و متنوع، کاربرد های مختلفی در صنایع گوناگون دارد و ماهیت شیمیایی دوگانه آن، باعث شده تا در طیف وسیعی از صنایع اصلی؛ ضروری باشد. برای بررسی بیشتر اسید نیتریک، در ادامه به کاربردهای آن می پردازیم:

کاربرد اسید نیتریک در کودهای کشاورزی

بزرگترین و مهم ترین کاربرد جهانی اسید نیتریک مربوط به تولید کودهای شیمیایی می باشد؛ به طوری که حدود 80 درصد از اسید نیتریک تولید شده، در تولید کودهای مبتنی بر نیتروژن استفاده می شود. اسید نیتریک می تواند با آمونیاک واکنش نشان دهد و یک کود مناسب بر پایه آمونیوم و نیترات را برای گیاهان فراهم کند. این نوع اسید باعث شده است تا انقلاب سبز در کشاورزی به وجود آید و به طور چشمگیری عملکرد محصولات کشاورزی را افزایش داده است.

کاربرد در متالورژی

اسید نیتریک توانایی بالایی در حل کردن فلزات دارد. که عموما برای غیرفعال ‌سازی فولاد ضد زنگ و حکاکی روی فلز مورد استفاده قرار می گیرد. در واقع اسید نیتریک موجب می شود تا آهن آزاد از سطح فلزات حذف شود. طبق این فرآیند یک لایه اکسید کروم مقاوم در برابر خوردگی روی فلزات تشکیل می شود.

کاربرد اسید نیتریک در سنتز های شیمیایی

اسید نیتریک یک اسید قوی و بسیار واکنش پذیر است که نیتراسیون در آن، یک واکنش اصلی محسوب می شود. در واقع این اسید یک واکنشگر اساسی و اصلی در تولید بسیاری از مواد شیمیایی می باشد؛ به طوری که در تولید نیتروگلیسیرین برای مواد منفجره،  سنتز آدیپیک اسید برای تولید پلیمر ها و در تولید تولوئن برای پلی ‌یورتان‌ ها کاربرد دارد و عموما در سطح آزمایشگاهی و صنعتی مورد استفاده قرار می گیرد.

کاربرد در هوا و فضا

اسید نیتریک دودزای قرمز عموما به عنوان سوخت موشک ها مورد استفاده قرار می گیرد. این اسید یک اکسید کننده قوی است که  با سوختی مانند هیدرازین ترکیب می شود. این ترکیب موجب می شود تا سوخت ها در تماس مشتعل شوند و به سیستم های سوختی پیچیده نیاز نداشته باشند. علاوه بر آن می تواند موجب بهبود کیفیت و کمیت در سوخت های موشکی شود.

تشخیص مواد مخدر با اسید نیتریک

یکی از کاربردهای اسید نیتریک، استفاده از آن برای تشخیص و شناسایی برخی داروها است که به عنوان مثال؛ می تواند به عنوان یک شاخص متمایز کننده میان هروئین و مورفین مورد استفاده قرار گیرد. اسید نیتریک می تواند به راحتی جذب طیفی ترکیبات موجود را در انواع مواد مخدر، تجزیه و تحلیل نماید که این مورد موجب شده است تا به یک ماده کاربردی برای سازمان های مبارزه با مواد مخدره تبدیل شود.

کاربرد در استخراج طلا

اسید نیتریک از دسته اسید های بسیار قوی و معدنی می باشد که می تواند طیف گسترده ای از فلزات را در خود حل کند. این اسید، در برابر طلا حلالیت مناسبی از خود نشان نمی دهد که این موضوع، باعث تقاضای خرید اسید نیتریک و کاربرد آن در استخراج طلا شده است.

این عمل به نحوی است که فلزات به کمک اسید نیتریک حل می شوند و طلای خالص از دل فلزات بیرون می آید. طلا های جدا شده از طریق فیلتراسیون بیرون می آیند و فرایند استخراج انجام می شود. همچنین این روش، برای استخراج طلا از بردهای الکترونیکی بسیار کاربرد دارد که می تواند تمام اجزای برد را به جز طلا، در خود حل کند و میزان طلای موجود در آن ها بیرون آید.

 

خطرات اسید نیتریک

نیتریک اسید همانند دیگر اسیدها، خاصیت خورندگی دارد. در نتیجه در اثر برخورد با پروتئین و چربی که از اجزای سازنده بافت پوست هستند، واکنش نشان داده، آنها را از بین می برد و باعث سوختگی می شود. این ترکیب شیمیایی در اثر برخورد با کراتین، بافت را زرد می کند. گرچه این ماده سرطان زا نیست اما خسارات جبران ناپذیری دارد. اگر در هنگام استفاده از این اسید، دچار سوختگی شدید اول از همه آرامش خود را حفظ کنید. سپس لباسهای محل سوختگی را سریعاً از بدن جدا کنید و محل سوختگی را با آب سرد شست و شو دهید. شست و شوی محل سوختگی از بدتر شدن سوختگی، جلوگیری می کند.

نیتریک اسید را در آزمایشگاه های دارای تهویه مناسب استفاده و نگهداری کنید. همچنین در هنگام استفاده از این ماده شیمیایی خورنده، استفاده از دستکش‌، عینک‌ ایمنی و روپوش آزمایشگاهی ضروری است. ظروف نگهداری نیتریک اسید، باید خشک باشند؛ زیرا این ماده شیمیایی می تواند با آب یا بخار واکنش دهد و گرما و بخارات سمی، خورنده و قابل اشتعال تولید کند.

جداسازی اصولی ضایعات آزمایشگاهی می تواند بروز از حوادث و انفجارهای خسارت آفرین، جلوگیری کند. ضایعات نیتریک اسید را با هیچ زباله دیگری از جمله سایر اسیدهای معدنی مخلوط نکنید. چرا که خسارات جبران ناپذیری را به دنبال دارد. در صورت نشت، این ماده شیمیایی را با یک ماده خشک بی اثر (خاک، ماسه یا سایر مواد غیر قابل احتراق) بپوشانید و جمع کنید. سپس در ظرف مناسب زباله قرار دهید و با کربنات سدیم رقیق، خنثی کنید.

نکات ایمنی مهم

اسید نیتریک به دلیل ماهیت انفجاری آن، خطرات جدی برای سلامتی دارد و مقررات ADR  مربوط به نگهداری و جابه جایی آن باید رعایت شود. طبق این مقررات، اسید نیتریک باید در مخازن و تانکر های آلومینیومی و به شکل برچسب گذاری شده حمل شود.

برای نگهداری این ماده، باید از ظروف مخصوص و مقاوم در برابر اسید نیتریک استفاده فرمایید. این اسید را در جای خشک و خنک در دمای کمتر از 20 درجه سانتی گراد و دور از تابش مسقیم خورشید نگهداری فرمایید. همچنین از مجاورت این ماده در کنار مواد قابل اشتعال، خودداری کنید.

استفاده و مصرف اسید نیتریک، نیاز به استفاده از تجهیزات فردی و محافظتی مناسب دارد و هر فردی که با این ماده در تماس است؛ باید از عینک، ماسک و لباس مقاوم در برابر اسید نیتریک استفاده نماید. پس از اتمام کار با اسید نیتریک، حتما پوست بدن و صورتتان را با آب شستشو دهید.

چه چیزی اسید نیتریک را خنثی می کند؟

از آنجایی که اسید نیتریک یک اسید و اکسید کننده بسیار قوی است؛ اغلب کاربران درباره نحوه خنثی سازی آن به دنبال راه حل هایی می باشند. در واقع در کاربرد های صنعتی اغلب برای خنثی سازی این اسید، از آمونیاک استفاده می شود. آمونیاک یک نوع نمک بازی ضعیف به نام هیدروکسید سدیم از خود تولید می کند که می تواند اسید نیتریک را به یک باز ضعیف تبدیل کند و موجب خنثی سازی آن شود. طبق این فرآیند علاوه بر خنثی سازی اسید نیتریک، نیترات سدیم و آب نیز تولید می شود. در نهایت می توان گفت که آمونیاک به عنوان تنها ماده خنثی کننده اسید نیتریک شناخته می شود.

سایر ویژگی های اسید نیتریک

در قدم اول اسید نیتریک را از نظر ظاهری مورد بررسی و ارزیابی قرار می دهیم. این ماده شیمیایی مایعی بی رنگ بوده که به سرعت تجزیه می شود و حاصل ماده ای زرد رنگ می شود. اسید نیتریک از خود بخارهایی زرد رنگ منتشر می کند که بویی بسیار تند و تیز دارد.

این ماده شیمیایی، از جمله اسیدهای معدنی پرکاربرد در صنعت می باشد که خاصیت خورندگی بسیار بالایی دارد؛ از این رو در هنگام نگهداری از این محصول به این نکته توجه داشته باشید و اسید نیتریک را به دور از سایر مواد شیمیایی نگهداری کنید.

اسید نیتریک، از جمله اکسید کننده های قوی صنعتی محسوب می شود که علی رغم سمی بودن آن در آزمایشگاه ها به وفور استفاده می شود.

این ماده شیمیایی در دسته بندی اسیدهای قوی قرار دارد و میزان اسیدی بودن آن با تفکیک بیشتر در محلول های آبی افزایش پیدا می کند. اسید نیتریک در گرید صنعتی با درصد خلوص های مختلف تولید می شود و در امور مختلف مورد استفاده قرار می گیرد.

 

سوالات متداول

1.اسید نیتریک در کشاورزی چه کاربرد هایی دارد؟

اسید نیتریک به صورت غیر مستقیم و برای تولید کودهای نیتروژنه، در کشاورزی کاربرد دارد. به کارگیری این ماده در صنعت کشاورزی، باعث کاهش ph  خاک، فراهم شدن نیتروژن مورد نیاز گیاهان، کاهش شوری خاک و جلوگیری از آبشویی شدن سدیم در خاک می شود.

2.آیا اسید نیتریک در استخراج طلا کاربرد دارد؟

بله، طلا از دسته فلزاتی است که در اسید نیتریک حل نمی شود. به همین علت، اکثرا برای جداسازی نقره و طلا از این اسید به میزان محدود استفاده می شود. همچنین این ماده در تمیزکاری طلا نیز کاربرد دارد.

3.خطرات اسید نیتریک چیست؟

اسید نیتریک یک اسید بسیار قوی و خورنده است و زمانی که به شکل مستقیم با پوست در تماس باشد، موجب از بین رفتن بافت گوشت و سوختگی های پوستی می شود. همچنین بلع تصادفی ماده، موجب سوختگی دهان، مری و معده می شود و ممکن است باعث مرگ افراد شود. بخاراتی که از ماده متصاعد می شوند نیز بسیار سمی و آلوده هستند.

4.اسید نیتریک را از کجا بخریم؟

شرکت کیمیا تجارت تات، یکی از تامین کنندگان اصلی اسید نیتریک است که سالیان سال در حوزه عرضه محصولات شیمیایی فعالیت کرده است. برای خرید اسید نیتریک با کیفیت، می توانید با شماره تماس های شرکت کیمیا تجارت در ارتباط باشید و پس از دریافت مشاوره های فنی، سفارش خودرا به آسان ترین روش ثبت کنید.